Mezhepler

İmam Ahmed b. Hanbel'in öğretilerine dayanan bir Sünnî fıkıh ekolü. Kuran ve hadise sıkı bağlılığı, nazarî akıl yürütmeye temkinli yaklaşımıyla öne çıkar.

İmam Ebû Hanîfe'nin öğretilerine dayanan, Sünnî fıkıh ekollerinin en yaygını. Sistematik akıl yürütmesi, kıyas ve istihsana verdiği önemle bilinir.

İmam Mâlik b. Enes'in öğretilerine dayanan bir Sünnî fıkıh ekolü. Medine ehlinin amelini hukuk kaynağı olarak kullanmasıyla ayırt edilir.

İmam Şâfiî'nin öğretilerine dayanan bir Sünnî fıkıh ekolü. Şâfiî, fıkıh usulünü tutarlı bir yönteme kavuşturmuştur.

On İki İmam Şiîliğinin başlıca fıkıh ekolü; İmam Câfer es-Sâdık'a nispetle anılır. İmamların öğretileri gibi ek kaynakları da kabul eder.

Ahmed b. Hanbel (ö. 855), Hanbelî mezhebinin kurucusu, önde gelen hadis âlimi ve Müsned'in müellifi; Mihne döneminde sebatıyla meşhurdur.

Nu'mân b. Sâbit (ö. 767), Hanefî mezhebinin kurucusu, Kûfe'nin meşhur fakihi; çoğunlukla "İmâm-ı Âzam" (en büyük imam) diye anılır.

Mâlik b. Enes (ö. 795), Mâlikî mezhebinin kurucusu ve en erken hadis-fıkıh derlemelerinden el-Muvatta'nın müellifi; Medine'de yaşamıştır.

Muhammed b. İdrîs eş-Şâfiî (ö. 820), Şâfiî mezhebinin kurucusu ve İslam hukuk metodolojisinin (usûl-i fıkıh) temel eseri er-Risâle'nin müellifi.

Bağımsız akıl yürütme (ictihad) yoluyla doğrudan ana kaynaklardan hüküm çıkarmaya ehil olan fakih.

Ayrıntılı delili kişinin bizzat incelemeden, ehliyetli bir müctehidin veya mezhebin hükümlerine uyması — sıradan Müslümanların olağan tutumu.

Ebü'l-Hasan el-Eş'arî tarafından kurulan büyük bir Sünnî kelâm ekolü; akıl ile vahyi dengeler ve Mâtürîdî ekolüyle birlikte yaygın biçimde takip edilir.

Akaid konularında Kuran ve Sünnet metinlerine (esere) lafzen bağlanan, nazarî tevili terk eden bir Sünnî kelâm ekolü; Hanbelî gelenekle ilişkilidir.

Fıkhın "fürûu" — usûl-i fıkıhtan (kökler/metodoloji) farklı olarak, ibadet ve muamelelere dair ayrıntılı pratik hükümler.

Ne Sünnî ne Şiî olan, Umman'da hâkim olan ayrı bir İslam ekolü. Erken Hâricî harekete dayanır ama ılımlı görüşler geliştirmiştir.

İsmâil b. Câfer'i tayin edilmiş imam olarak kabul eden bir Şiî kol; dinî metinleri bâtınî (içsel) yorumlamasıyla bilinir.

İstihsan — sıkı bir kıyastan vazgeçip adalete veya ihtiyaca daha uygun bir hükmü tercih etmek. Hanefî mezhebinin önem verdiği fer'î bir kaynaktır.

Nasların sustuğu yerde, insanların yararına hizmet eden hükümlere ulaşmak için kamu yararını (maslahat) gözetmek. Özellikle Mâlikî mezhebiyle ilişkili bir ilkedir.

İslam mahkemesinde, anlaşmazlıkları çözmek ve adaleti uygulamak için mezhebinin hükümlerini tatbik eden hâkim.

Ebû Mansûr el-Mâtürîdî tarafından kurulan büyük bir Sünnî kelâm ekolü; özellikle Hanefî mezhebiyle ilişkilidir ve imanda akla belirli bir rol verir.

Aklı ve irade hürriyetini öne çıkaran, Kuran'ın yaratılmış olduğunu savunan erken rasyonalist kelâm ekolü. Büyük ölçüde tarihîdir; kelâmî tartışmaları şekillendirdi.

Sorulara karşılık resmî hukukî görüşler (fetvalar) veren, mezhebinin ilkelerini yeni meselelere uygulayan ehliyetli âlim.

Taklid yapan kişi — hükümleri bağımsız çıkarmak yerine bir müctehidin veya mezhebin hükümlerine uyan kimse.

Şeriata aykırı olmamak kaydıyla, nasların açık bıraktığı konularda hüküm kaynağı kabul edilen yerel örf ve teamül.

Tek bir ibadet veya muamelede farklı mezheplerin hükümlerini birleştirmek — fıkıhta tartışmalı bir uygulama.

Zeyd b. Ali'ye nispetle anılan, Yemen'de yaygın bir Şiî ekol. Fıkıhta, Şiî ekoller arasında Sünnî fıkhına en yakını sayılır.

Suriyeli İmam Evzâî'ye nispetle anılan erken bir Sünnî ekol; Mâlikî ve Şâfiî mezheplerince soğurulmadan önce Şam ve Endülüs'te hâkimdi.

İstishâb — geçmişte sabit olan bir hükmün, değiştiğine dair delil bulunana dek geçerli sayılması. Mezhepler arasında kabul gören bir hukuk ilkesidir.

Sedd-i zerâî — esasen mübah olan bir fiili, kesin biçimde harama götürdüğü için yasaklamak. Özellikle Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinin önem verdiği bir ilkedir.

Dâvûd ez-Zâhirî tarafından kurulan, büyük ölçüde tarihî bir Sünnî ekol; kıyası reddederek Kuran ve hadisin lafzî (zâhir) anlamına sıkıca bağlanır.